{"id":497,"date":"2022-07-30T11:33:17","date_gmt":"2022-07-30T11:33:17","guid":{"rendered":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/?p=497"},"modified":"2023-03-07T21:06:10","modified_gmt":"2023-03-07T21:06:10","slug":"dictator-but-good-raport-z-tanzanii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/?p=497","title":{"rendered":"Dictator, but good. Raport z Tanzanii."},"content":{"rendered":"\n

Katarzynie M. <\/em><\/p>\n\n\n\n

\u015aLAD<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Flora by\u0142a zdenerwowana, w ko\u0144cu nie cz\u0119sto podejmuje si\u0119 go\u015bci z innego kraju. Emanuel, jako g\u0142owa rodziny, rozsiad\u0142 si\u0119 wygodnie w fotelu, straszy syn, Gabriel, przycupn\u0105\u0142 obok na krzese\u0142ku i obaj rozmawiali ze mn\u0105 \u0142amanym angielskim. Flora z c\u00f3rkami nakrywa\u0142y w tym czasie do sto\u0142u.<\/p>\n\n\n\n

Sma\u017cone banany, ry\u017c, ziemniaki, kozie mi\u0119so oraz kurczak, obiad by\u0142 obfity i naprawd\u0119 smaczny. \u201eProsz\u0119, jako go\u015b\u0107 honorowy otrzymujesz najlepszy k\u0105sek\u201d – powiedzia\u0142 Phillip i przysun\u0105\u0142 mi na talerzu kurzy \u017co\u0142\u0105dek. Gumiaste mi\u0119so smakowa\u0142o wybornie, wszyscy przygl\u0105dali mi si\u0119 u\u015bmiechni\u0119ci gdy po\u0142yka\u0142em kolejne k\u0119sy, o nogi ociera\u0142 mi si\u0119 czarno-bia\u0142y kot, licz\u0105c, \u017ce i jemu co\u015b si\u0119 dostanie.<\/p>\n\n\n\n

\u201eMagufuli to wspania\u0142y prezydent, ci\u0119\u017cko pracuje, aby \u017cy\u0142o nam si\u0119 lepiej\u201d – powiedzia\u0142a Flora. Jej dzieci chodz\u0105 do szko\u0142y misyjnej, kt\u00f3ra nie jest w \u017caden spos\u00f3b finansowana przez pa\u0144stwo, sama pracuje w jednej z tutejszych kopalni z\u0142ota jako p\u0142uczka. \u201eJa nie mam zdania\u201d – kr\u00f3tko uci\u0105\u0142 Emanuel, ale wiedzia\u0142em ju\u017c, \u017ce to nie prawda. M\u0119\u017cczyzna nale\u017ca\u0142 to partii CCM i aktywnie uczestniczy\u0142 w \u017cyciu politycznym.<\/p>\n\n\n\n

PREZYDENT. Historia Magufuliego i Nyerere<\/strong><\/p>\n\n\n\n

17 marca 2021 roku zmar\u0142 John Magufuli, ukochany przez lud i znienawidzony przez elity prezydent Tanzanii. W \u015bwiecie zas\u0142yn\u0105\u0142 zaprzeczeniem istnienia wirusa covid-19 oraz deklaracj\u0105 pe\u0142nego otwarcia kraju. \u201eNigdy nie wprowadzimy \u017cadnego lockdownu\u201d – krzycza\u0142 z m\u00f3wnicy, a wystraszeni dewastacj\u0105 gospodarki ludzie przyklaskiwali. Magufuli na pocz\u0105tku pandemii wys\u0142a\u0142 do testu owoc papai oraz kozie mleko i oba testy wykaza\u0142y wynik pozytywny. <\/p>\n\n\n\n

Po \u015bmierci Magufuliego prezydentem zosta\u0142a Samia Suluhu, pierwsza kobieta na tym stanowisku, a drugi wyznawca Islamu. Polityka kraju nie zmieni\u0142a si\u0119, w Tanzanii wci\u0105\u017c trwa dyktatura, paradoksalnie popierana przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w kraju, kt\u00f3rzy s\u0142abo wyedukowani przyklaskuj\u0105 populistycznym deklaracjom polityk\u00f3w. \u201eBudujemy szko\u0142y, wspieramy szpitale, odbieramy bogatym po to by dawa\u0107 biednym\u201d – krzycz\u0105 z m\u00f3wnic przedstawiciele partii rz\u0105dz\u0105cej. Przeci\u0119tny obywatel wierzy, nie ma innych \u017ar\u00f3de\u0142 i mo\u017cliwo\u015bci weryfikowania informacji, a skomplikowane kwestie gospodarcze s\u0105 niezrozumia\u0142e nawet dla tych, kt\u00f3rzy potrafi\u0105 czyta\u0107 lub maj\u0105 dost\u0119p do medi\u00f3w niepa\u0144stwowych. <\/p>\n\n\n\n

Prezydent John Magufuli zmar\u0142 w wieku 61 lat, nieoficjalnie m\u00f3wi si\u0119, \u017ce w wyniku powik\u0142a\u0144 po wirusie covid-19. Samia Suluhu wprowadzi\u0142a szereg obostrze\u0144, kraj zosta\u0142 zamkni\u0119ty dla niezaszczepionych i nieprzetestowanych, jednak sama Tanzania odm\u00f3wi\u0142a zakupu szczepionek, nie s\u0105 tu r\u00f3wnie\u017c publikowane \u017cadne dane nt. zachorowa\u0144 i zgon\u00f3w zwi\u0105zanych z epidemi\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\u201eDictator, but good\u201d – powiedzia\u0142 mi Nuru na szlaku na Kilimand\u017caro, wykszta\u0142cony ch\u0142opak, znaj\u0105cy histori\u0119 kraju. \u201eMagufuli jest pi\u0105tym prezydentem kraju. Dobrze rz\u0105dzi, walczy z korupcj\u0105, wspiera szko\u0142y, podnosi podatki, \u017ceby bogaci p\u0142acili wi\u0119cej! Tylko nie m\u00f3w moim szefom, \u017ce tak m\u00f3wi\u0142em\u201d – za\u015bmia\u0142 si\u0119. – \u201eAle najlepszym prezydentem by\u0142 Nyerere. S\u0142ysza\u0142e\u015b o nim? W Afryce to drugi po Mandeli\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Julius Nyerere traktowany jest w kraju niemal jak \u015bwi\u0119ty, w 2006 roku zosta\u0142 zreszt\u0105 beatyfikowany, a jego imieniem nazwano najwi\u0119ksze lotnisko w Dar es Salaam czy niezliczone ilo\u015bci ulic i plac\u00f3w. Nyererego uznaje si\u0119 za ojca narodu, po\u0142\u0105czy\u0142 on dwie dawne brytyjskie kolonie, Zanzibar i Tanganik\u0119, i utworzy\u0142 nowe, niezale\u017cne pa\u0144stwo: Tanzani\u0119 – nazwa kraju to zlepek pierwszych liter dawnych kolonii. Pa\u0144stwo utworzy\u0142 wolne, maj\u0105c ca\u0142y czas na uwadze dobro mieszka\u0144c\u00f3w oraz pami\u0119taj\u0105c o wyuczonych w Europie warto\u015bciach demokratycznych, by\u0142 w ko\u0144cu pierwszym studentem z Tanganiki, kt\u00f3ry uko\u0144czy\u0142 Uniwersytet Edynburski. <\/p>\n\n\n\n

Po powrocie na kontynent do\u0142\u0105czy\u0142 do Afryka\u0144skiego Towarzystwa Tanganiki, kt\u00f3rego prezesem zosta\u0142 rok p\u00f3\u017aniej, w 1953 roku. Pod jego przewodnictwem Towarzystwo pokojowo d\u0105\u017cy\u0142o do odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci spod rz\u0105d\u00f3w brytyjskich, postulowano r\u00f3wno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105, rasow\u0105 i etniczn\u0105. Tanganika uzyska\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107 w 1961 roku, a Nyerere zosta\u0142 jej pierwszym i jedynym prezydentem, poniewa\u017c w 1964 doprowadzi\u0142 do po\u0142\u0105czenia z Zanzibarem i powstania nowego pa\u0144stwa. <\/p>\n\n\n\n

Nyerere chcia\u0142 budowa\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo socjalistyczne, tworzy\u0142 sp\u00f3\u0142dzielnie wiejskie, znacjonalizowa\u0142 banki oraz podj\u0105\u0142 mocn\u0105 walk\u0119 z powszechnym w\u00f3wczas analfabetyzmem. Wspiera\u0142 d\u0105\u017cenia niepodleg\u0142o\u015bciowe innych pa\u0144stw afryka\u0144skich i cho\u0107 ostatecznie nie wp\u0142yn\u0105\u0142 znacz\u0105co na popraw\u0119 gospodarcz\u0105 kraju, to zosta\u0142 zapami\u0119tany jako prezydent rozwojowy i uczciwy. Pozostawi\u0142 po sobie pa\u0144stwo demokratyczne, z zaszczepionymi warto\u015bciami europejskimi. <\/p>\n\n\n\n

Od 2016 roku, po wst\u0105pieniu na urz\u0105d prezydenta, John Magufuli skutecznie os\u0142abia\u0142 krajow\u0105 demokracj\u0119, mi\u0119dzy innymi blokuj\u0105c telewizyjne przekazy z sejmowych debat. Ca\u0142y parlament obsadzony jest lud\u017ami partii rz\u0105dz\u0105cej CCM oraz pozornie opozycyjnych CUF oraz CHADEMY, kt\u00f3ra dzi\u015b de-facto sterowana jest przez rz\u0105d. Prodemokratyczni obywatele szybko utworzyli parti\u0119 opozycyjn\u0105 CHADEMA jeszcze w 2015 roku. Najpierw znikn\u0105\u0142 Azory Gwanda, dziennikarz badaj\u0105cy sprawy dzia\u0142a\u0144 rz\u0105du. Nast\u0119pnie rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 niemal jawne porwania polityk\u00f3w organizuj\u0105cych opozycyjne wiece, a przyw\u00f3dca CHADEMY zosta\u0142 znaleziony martwy w lutym 2018 roku z ranami g\u0142owy zadanymi maczet\u0105. W 2019 roku rz\u0105d przyzna\u0142 sobie prawo rozwi\u0105zywania i kontrolowania organizacji spo\u0142ecznych, co pozwala niemal w pe\u0142ni kontrolowa\u0107 jakiekolwiek pr\u00f3by dzia\u0142a\u0144 antyrz\u0105dowych. CHADEMA dzi\u015b r\u00f3wnie\u017c podlega polityce prorz\u0105dowej.<\/p>\n\n\n\n

25 lat po \u015bmierci Nyererego, uwa\u017canego za drugiego po Mandeli, Tanzania obok Zambii wymieniana jest jako przyk\u0142ad pa\u0144stwa, w kt\u00f3rym demokracja upad\u0142a i niemal z dnia na dzie\u0144 wprowadzono rz\u0105dy autorytarne. Tanzania sta\u0142a si\u0119 przestrog\u0105 nie tylko dla Czarnego L\u0105du, ale te\u017c dla ca\u0142ego wolnego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

\u201eDictator, but good\u201d – kiwa\u0142 g\u0142ow\u0105 Nuru – \u201eczasami tylko, je\u015bli si\u0119 sprzeciwiasz, to przychodz\u0105 nieznani sprawcy i ci\u0119 zabijaj\u0105. Ale poza tym to dobry prezydent!\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u015aLAD<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W Moshi nieprzytomnie spogl\u0105da\u0142em za okno samochodu, widzia\u0142em Masaj\u00f3w p\u0119dz\u0105cych kozy z jednego pastwiska na drugie, taks\u00f3wki i tuk-tuki wo\u017c\u0105ce klient\u00f3w w obie strony. Przy drogach siedzieli ludzie, nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 morze kiwaj\u0105cych si\u0119 g\u0142\u00f3w, czekaj\u0105cych na kogo\u015b, kto da im jakie\u015b zaj\u0119cie. <\/p>\n\n\n\n

W hotelu szybko rozpakowa\u0142em plecak, przebra\u0142em si\u0119 i wyszed\u0142em na ulic\u0119. Owion\u0105\u0142 mnie kwa\u015bny i ci\u0119\u017cki zapach Afryki. Zapach przepracowanych, spoconych m\u0119\u017cczyzn w lekkich lnianych koszulach, kt\u00f3rzy uciekaj\u0105 od s\u0142o\u0144ca w ka\u017cdym mo\u017cliwym momencie, kobiet z bujnymi biodrami w kolorowych sukniach i turbanach, z u\u0142o\u017conymi na g\u0142owie koszami pe\u0142nymi owoc\u00f3w lub dzbanami z wod\u0105. Owion\u0119\u0142o mnie duszne, ci\u0119\u017ckie powietrze, s\u0142odki aromat bananowca wymieszany z zapachem tropikalnego deszczu. Afryka pachn\u0105ca s\u0142o\u0144cem, beztrosk\u0105 rado\u015bci\u0105, zm\u0119czeniem i brutalna histori\u0105. <\/p>\n\n\n\n

PRACUJ CI\u0118\u017bKO, A UCIEKNIESZ<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201eA kto jest prezydentem Polski?\u201d – zapyta\u0142a 14-letnia Penina, bystra nastolatka, kt\u00f3ra pracowa\u0142a w niewielkim wioskowym butiku ze s\u0142odyczami oraz pomaga\u0142a rodzicom zajmowa\u0107 si\u0119 m\u0142odszym rodze\u0144stwem. Niemal gotowa do zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcia. Zbyt wcze\u015bnie doros\u0142a, obdarta z dzieci\u0144stwa dziewczynka. \u201eNo kto jest prezydentem Polski?\u201d. Odpowiedzia\u0142em. Poprosi\u0142a, \u017cebym jej zapisa\u0142 w zeszyciku. \u201eA wice-prezydentem? Jako nie macie takiego?! A kto by\u0142 pierwszym prezydentem Polski?\u201d. Zawaha\u0142em si\u0119. Nie oczekiwa\u0142em, \u017ce w g\u0142\u0119bi afryka\u0144skiego buszu poddawany b\u0119d\u0119 egzaminowi z historii mojego kraju. Nie by\u0142em na 100% pewny, ale na szcz\u0119\u015bcie je\u015bli si\u0119 pomyl\u0119, to nikt tutaj tego nie zweryfikuje. Chyba. \u201eNarutowicz\u201d – wypali\u0142em. \u201eZapisz mi prosz\u0119\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Gdy my\u015blimy o s\u0142ynnych Polakach to z pewno\u015bci\u0105 w pierwszej kolejno\u015bci nie przychodz\u0105 nam do g\u0142owy politycy, nie prezydenci, mo\u017ce poza Lechem Wa\u0142\u0119s\u0105, ale jego za s\u0142awnego uznajemy z innych powod\u00f3w, a jego prezydentura by\u0142a tylko pok\u0142osiem tej s\u0142awy. Kopernik, Sk\u0142odowska, wspomniany Wa\u0142\u0119sa czy niedawna noblistka Olga Tokarczuk, no i przede wszystkim najwi\u0119kszy ambasador Polski wszech czas\u00f3w – Robert Lewandowski. Mamy czym si\u0119 pochwali\u0107. A Tanzania?<\/p>\n\n\n\n

Literackiego Nobla 2021 roku otrzyma\u0142 ma\u0142o znany na \u015bwiecie pisarz Abdulrazak Gurnah. Jego opus magnum, powie\u015b\u0107 \u201eParadise\u201d, jak r\u00f3wnie\u017c ka\u017cde inne jego dzie\u0142o, nie zosta\u0142o nigdy wcze\u015bniej przet\u0142umaczone na j\u0119zyk polski. Pisarz urodzi\u0142 si\u0119 na Zanzibarze, jeszcze gdy wyspa ta by\u0142a oddzielnym pa\u0144stwem, ale pod koniec lat 60. wyemigrowa\u0142 do Wielkiej Brytanii, gdzie pozosta\u0142 ju\u017c na reszt\u0119 \u017cycia. Nobla tradycyjnie przypisuje si\u0119 nie tylko pisarzowi, ale r\u00f3wnie\u017c pa\u0144stwu – w tym wypadku Tanzanii, gdzie pisarz ten r\u00f3wnie\u017c wcze\u015bniej nie by\u0142 znany. <\/p>\n\n\n\n

Gdy odwiedza\u0142em Musom\u0119 nad Jeziorem Wiktorii, trwa\u0142 akurat mecz pomi\u0119dzy Simb\u0105 S.C. z Dar Es Salaam, a klubem Al Ahly z egipskiego Kairu, kt\u00f3ry niedawno bra\u0142 udzia\u0142 w tzw. Klubowych Mistrzostwach \u015awiata. Simba wygra\u0142a 1:0. Rado\u015b\u0107 by\u0142a ogromna, bo egipski klub to afryka\u0144ska czo\u0142\u00f3wka, nie przymierzaj\u0105c to tak jakby Legia Warszawa pokona\u0142a Real Madryt. Ale to nie tylko sport, nie tylko Simba pokonuje Al Ahly, nie tylko Tanzania wygrywa z Egiptem, ale r\u00f3wnie\u017c, a mo\u017ce przede wszystkim, czarna Afryka wygrywa z arabsk\u0105! Takie zwyci\u0119stwo smakuje cudownie, jednak nie a\u017c tak bardzo jak pokonanie \u015bwiata bia\u0142ych. W Tanzanii doskonale wiedz\u0105, \u017ce Polska uleg\u0142a Senegalowi 2:1 na mistrzostwach \u015bwiata w Rosji. Gdy \u201eczarny\u201d kraj gra z \u201ebia\u0142ym\u201d, kibicuje mu ca\u0142y kontynent. Dakar od Dar Es Salaam dzieli 9000 kilometr\u00f3w. \u017beby lepiej zrozumie\u0107 ten rodzaj afryka\u0144skiego patriotyzmu – z Lizbony do Moskwy jest 4500 kilometr\u00f3w, o po\u0142ow\u0119 mniej, a kogo nad brzegiem Atlantyku obchodzi, \u017ce Rosja wygra\u0142a kiedy\u015b z USA?  <\/p>\n\n\n\n

W ca\u0142ej historii olimpijskiej Tanzania zdoby\u0142a jedynie dwa medale, oba srebrne i oba na olimpiadzie w Moskwie w 1980 roku, imprezie, kt\u00f3ra by\u0142a bojkotowana przez wszystkie kraje Zachodu.<\/p>\n\n\n\n

Tanzania posiada podwaliny przemys\u0142u filmowego, powstaj\u0105 tu dzie\u0142a tzw. nurtu \u201eBongo movie\u201d. Chocia\u017c kraj ten cz\u0119sto pojawia si\u0119 w filmach (\u201e\u015aniegi Kilimand\u017caro\u201d czy \u201eBia\u0142a Masajka\u201d) to popularno\u015bci nie zyskuj\u0105 filmy tutejszego przemys\u0142u. W g\u0105szczu ma\u0142owarto\u015bciowych informacji na temat kinematografii afryka\u0144skiej, znale\u017a\u0107 mo\u017cna wzmiank\u0119, \u017ce w 2001 roku Tanzania pierwszy i do tej pory ostatni raz wystawi\u0142a sw\u00f3j film do stara\u0144 o nominacj\u0119 do Oscara dla filmu zagranicznego. \u201eMaangamizi: The Ancient One\u201d takiej nominacji nie otrzyma\u0142 i przeszed\u0142 bez echa. Uda\u0142o mi si\u0119 jednak znale\u017a\u0107 ten film, ale jego poziom pozostawia wiele do \u017cyczenia. W 2021 roku powsta\u0142 film \u201eBinti\u201d, kt\u00f3ry zdoby\u0142 wzgl\u0119dn\u0105 popularno\u015b\u0107, cho\u0107 r\u00f3wnie\u017c i jego oceny s\u0105 do\u015b\u0107 niskie. Obraz dosta\u0142 si\u0119 nawet na platform\u0119 Netflix, chocia\u017c nie jest dost\u0119pny w Polsce.<\/p>\n\n\n\n

Ksi\u0105\u017cki w Tanzanii s\u0105 produktem luksusowym, s\u0105 drogie, a jedyne publikacje nie-akademickie dotycz\u0105 \u017cyciorys\u00f3w tutejszych prezydent\u00f3w. Kino zarezerwowane jest dla bogatszych mieszka\u0144c\u00f3w du\u017cych miast, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 woleli obejrze\u0107 jednak najnowsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Avengers\u00f3w, a nie traci\u0107 czas na \u015bredniej jako\u015bci obrazy afryka\u0144skie. Jedna wysoko rozwini\u0119ta ga\u0142\u0105\u017a kultury to muzyka, a tanza\u0144skie gwiazdy znane s\u0105 cz\u0119sto w ca\u0142ej Afryce. Istnieje nawet gatunek muzyki specyficzny w\u0142a\u015bnie dla tego kraju, to tzw. bongo flava, po\u0142\u0105czenie element\u00f3w ameryka\u0144skiego hip hopu z tradycyjnymi rytmami afryki oraz domieszk\u0105 reggae i R&B. <\/p>\n\n\n\n

W samolocie Air Tanzania mia\u0142em okazj\u0119 wzi\u0105\u0107 do r\u0119ki magazyn pok\u0142adowy. Nie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 zbytnio od podobnych pisemek na pok\u0142adach wszystkich samolot\u00f3w \u015bwiata. Pi\u0119kne zdj\u0119cia, ciekawostki, co robi\u0107 w Tanzanii, gdzie zje\u015b\u0107, jakie atrakcje czekaj\u0105 na spragnionych wra\u017ce\u0144 turyst\u00f3w. Po\u015br\u00f3d tego wszystkiego wywiad z pi\u0142karzem, Mbwan\u0105 Samatt\u0105, prawdziw\u0105 gwiazd\u0105 i idolem tutejszych nastolatk\u00f3w, pierwszym zawodnikiem z Tanzanii, kt\u00f3ry zagra\u0142 w angielskiej Premier League. \u201eCi\u0119\u017cka praca i trening sprawi\u0105, \u017ce b\u0119dziecie mogli wyjecha\u0107 do Europy i tutaj gra\u0107 w pi\u0142k\u0119!\u201d – podpowiada m\u0142odym pi\u0142karzom Samatta – \u201eGdy zaczyna\u0142em gra\u0107 nie wierzy\u0142em, \u017ce kiedykolwiek uda mi si\u0119 wyjecha\u0107, ale marzenia si\u0119 spe\u0142niaj\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\u015aLAD<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Targowiska na ca\u0142ym \u015bwiecie niczym si\u0119 od siebie nie r\u00f3\u017cni\u0105.Dziesi\u0105tki sprzedawc\u00f3w handluj\u0105cych wszystkim do czego akurat maj\u0105 dost\u0119p. Pieni\u0105dz pogodzi\u0142 wszystkich – bia\u0142ych, czarnych, chrze\u015bcijan i muzu\u0142man\u00f3w, ka\u017cdy pragnie pieni\u0105dza. W ma\u0142ej wsi bez dost\u0119pu do ubitej drogi, kanalizacji, niewielkim dost\u0119pem do elektryczno\u015bci, handel wygl\u0105da dok\u0142adnie tak samo jak w najwi\u0119kszych i najbogatszych metropoliach \u015bwiata, Nowym Jorku, Londynie czy Tokio, r\u00f3\u017cni si\u0119 tylko przedmiot, kt\u00f3ry pr\u00f3buje si\u0119 sprzeda\u0107, r\u00f3\u017cni si\u0119 jego jako\u015b\u0107 i cena, a nawet i to nie zawsze. <\/p>\n\n\n\n

Phillip rozejrza\u0142 si\u0119 po barze, wzi\u0105\u0142 \u0142yk Red Bulla, kelnerka ostentacyjnie nie zwraca\u0142a na mnie uwagi, reszta bywalc\u00f3w niemal nie odrywa\u0142a ode mnie wzroku, a przed drzwiami ustawi\u0142a si\u0119 grupka dzieci, kt\u00f3ra spogl\u0105da\u0142a na mnie przez szpar\u0119 i ucieka\u0142a gdy do nich macha\u0142em. \u201eMzungu! Mzungu!\u201d – krzycza\u0142y. Mzungu to pejoratywne okre\u015blenie bia\u0142ego cz\u0142owieka, u\u017cywane cz\u0119sto jako \u201eobcokrajowiec\u201d, cho\u0107 mo\u017ce by\u0107 u\u017cyte r\u00f3wnie\u017c jako obelga, co\u015b w rodzaju \u201ebia\u0142y naje\u017ad\u017aca\u201d, \u201ebia\u0142y bandyta\u201d. <\/p>\n\n\n\n

– jak by\u0142em ma\u0142y, to wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce jak przyjedzie bia\u0142y, to sprzedamy mu wszystko co mamy za milion dolar\u00f3w! Tak sobie \u015bwiat wyobra\u017ca\u0142em jako dziecko. – Philip jest diakonem, \u015bwi\u0119cenia przyjmie za kilka miesi\u0119cy i b\u0119dzie pe\u0142ni\u0142 pos\u0142ug\u0119 w jednej z tutejszych parafii. – Widzisz to? Te wzg\u00f3rza? Niedawno ich tu nie by\u0142o. Wszystkie s\u0105 sztuczne.<\/p>\n\n\n\n

KOPALNIA Z\u0141OTA<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Najpierw schodzi si\u0119 300 metr\u00f3w pod ziemi\u0119, w kasku i kombinezonie, na mechanicznym wyci\u0105gu g\u00f3rnicy opuszczani s\u0105 r\u0119cznie, przez 2-4 m\u0119\u017cczyzn kr\u0119c\u0105cych ko\u0142owrotkiem. Na dnie panuje ciemno\u015b\u0107 i duchota. G\u00f3rnicy nie szukaj\u0105 z\u0142ota, ich zadaniem jest rozkuwanie ziemi i wsypywanie gruzu do work\u00f3w, a gdy to jest gotowe, m\u0119\u017cczy\u017ani na g\u00f3rze wci\u0105gaj\u0105 worki i uk\u0142adaj\u0105 je w rz\u0105dkach pod \u015bcian\u0105. Wszystko jest stworzone prowizorycznie, podpory tuneli puszczaj\u0105 stosunkowo cz\u0119sto, do tego tereny te nawiedzane s\u0105 przez trz\u0119sienia ziemi. W kopalniach ginie od kilku do kilkunastu os\u00f3b rocznie. Na dole przebywa na raz 6-7 g\u00f3rnik\u00f3w, a wci\u0105gni\u0119cie ka\u017cdego z nich na g\u00f3r\u0119 trwa oko\u0142o 5 minut. <\/p>\n\n\n\n

Worki z ziemi\u0105 trafiaj\u0105 do tzw. zgniatacza, pi\u0119ciok\u0105tnego b\u0119bna, wewn\u0105trz kt\u00f3rego znajduj\u0105 si\u0119 ogromne, o\u0142owiane kule. B\u0119ben wraz z ziemi\u0105 i kamieniami kr\u0119ci si\u0119, kule ubijaj\u0105 gruz i miel\u0105 go na m\u0105k\u0119, metal wal\u0105cy o metal i kamienie, wszystko tak g\u0142o\u015bne, \u017ce ka\u017cdy zgniatacz s\u0142yszany jest z odleg\u0142o\u015bci nawet kilku kilometr\u00f3w, przez co ca\u0142y proces musi ustawa\u0107 na noc, bo nie da\u0142oby si\u0119 przy tym d\u017awi\u0119ku spa\u0107. Ziemi do przetworzenia jest jednak tak du\u017co, \u017ce proces ten jest niemal nieprzerwany, a niekt\u00f3re zgniatarki dzia\u0142aj\u0105 r\u00f3wnie\u017c po zachodzie s\u0142o\u0144ca.<\/p>\n\n\n\n

Ubita ziemia trafia do pierwszych p\u0142uczek. Py\u0142 przesypywany jest przez pud\u0142a z sitkiem i tam oblewany wod\u0105. B\u0142oto sp\u0142ywa po ob\u0142o\u017conej szmat\u0105 ta\u015bmie. Z\u0142oto jest ci\u0119\u017ckie, wi\u0119c zostaje w materiale, reszta przesi\u0105ka przez szmatki i sp\u0142ywa do kana\u0142u na dole, gdzie przerzucana jest \u0142opatami na stosy. W tonie ziemi znajduje si\u0119 kilka gram z\u0142ota, to stosunkowo du\u017ce ilo\u015bci kruszca, wydobycie si\u0119 op\u0142aca, w ten spos\u00f3b jednak powstaj\u0105 ca\u0142e masy niepotrzebnej ziemi, z kt\u00f3rej usypywane s\u0105 w okolicy ca\u0142e sztuczne wzg\u00f3rza, kt\u00f3re z czasem obrastaj\u0105 tutejsz\u0105 ubog\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Wyselekcjonowana ziemia trafia do kolejnych p\u0142uczek, tym razem przewa\u017cnie s\u0105 to kobiety. W betonowych basenach znajduje si\u0119 woda z rt\u0119ci\u0105, kt\u00f3r\u0105 miesza si\u0119 z ci\u0119\u017ck\u0105 ziemi\u0105. Rt\u0119\u0107 wybija z\u0142oto i po kilku razach wyp\u0142ukiwania, p\u0142uczki filtruj\u0105 wod\u0119 przez szmatk\u0119, ugniataj\u0105 kulki z rt\u0119ci, a z nich kruszy si\u0119 z\u0142oto. Ca\u0142y proces obserwowany jest przez bogatszych, lepiej ubranych nadzorc\u00f3w ze z\u0142otymi \u0142a\u0144cuchami i zegarkami. Nadzorcy bardzo uwa\u017cnie pilnuj\u0105 czy p\u0142uczki nie chowaj\u0105 niczego w d\u0142oniach i czy wszystko ze szmatek zosta\u0142o dobrze wyp\u0142ukane. <\/p>\n\n\n\n

Z\u0142oto, jeszcze w postaci bia\u0142ego proszku, trafia do palarni gdzie wysokiej temperaturze poddawane jest dwukrotnie. Dopiero po tym procesie przyjmuje swoj\u0105 charakterystyczn\u0105 barw\u0119. Na sam koniec kruszec jest wa\u017cony. <\/p>\n\n\n\n

300 metr\u00f3w pod ziemi\u0105, brak tlenu i wody, w skutek wypadk\u00f3w przy pracy rocznie ginie conajmniej kilku ludzi. Zdarzaj\u0105 si\u0119 zawa\u0142y ziemi, trz\u0119sienia, p\u0119kaj\u0105 podpory, tunele zalewa woda (woda wypompowywana jest stale, wi\u0119c zagro\u017cenie zalania wyst\u0119puje gdy np. braknie pr\u0105du). Na terenie wioski istniej\u0105 dziesi\u0105tki odwiert\u00f3w, cze\u015b\u0107 jest oficjalna, zarz\u0105dzana przez firm\u0119, druga cz\u0119\u015b\u0107 jest dzika, zatrudnienie znale\u017a\u0107 tam mog\u0105 lokalni mieszka\u0144cy, na czarno. Prosty g\u00f3rnik zarabia najmniej, dni\u00f3wk\u0119 traci najcz\u0119\u015bciej jeszcze tego samego wieczoru na rozrywki, kolejnego dnia musi przyj\u015b\u0107 zn\u00f3w by podda\u0107 si\u0119 kator\u017cniczej pracy. 300 metr\u00f3w pod ziemi\u0119, z minimalnymi zabezpieczeniami, ryzykuj\u0105c \u017cycie.<\/p>\n\n\n\n

Ceny z\u0142ota podaje si\u0119 w ameryka\u0144skich dolarach za tzw. uncj\u0119 troja\u0144sk\u0105, czyli 31,1035 gram. Dzi\u015b taka ilo\u015b\u0107 warta jest ponad 1700 dolar\u00f3w, warto\u015b\u0107 oczywi\u015bcie zmienia si\u0119 codziennie zgodnie z wahaniami \u015bwiatowych gie\u0142d. <\/p>\n\n\n\n

Dlaczego z\u0142oto jest wi\u0119cej warte ni\u017c wszystkie pozosta\u0142e kruszce? Zasada jest banalnie prosta i dotyczy warto\u015bci ka\u017cdego przedmiotu na \u015bwiecie – im jest go wi\u0119cej, tym ni\u017csza jest jego warto\u015b\u0107. Od blisko czterech tysi\u0119cy lat do dzi\u015b wydobyto 190 tysi\u0119cy ton z\u0142ota, dla por\u00f3wnanie roczne wydobycie w\u0119gla, tylko w Polsce, wynosi 1,4 miliona ton, czyli z\u0142ota w historii wydobyto w ilo\u015bci zaledwie 10% rocznego wydobycia w\u0119gla tylko w jednym kraju. \u017beby jeszcze bardziej to zobrazowa\u0107, ca\u0142ego z\u0142ota wystarczy\u0142oby do zbudowania jednego bloku mieszkalnego o wysoko\u015bci oko\u0142o 4 pi\u0119ter. S\u0105 jednak inne metale wyst\u0119puj\u0105ce jeszcze rzadziej, jednak ich warto\u015b\u0107 jest albo zbyt wysoka, albo ich w\u0142a\u015bciwo\u015bci nieodpowiednie. Z\u0142oto jest metalem szlachetnym, ci\u0119\u017ckim ale mi\u0119kkim, daj\u0105cym mo\u017cliwo\u015bci obr\u00f3bki, nie utlenia si\u0119 i jest odporny na niemal wszystkie kwasy. \u017b\u0105dza z\u0142ota doprowadzi\u0142a do \u015bmierci milion\u00f3w ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n

\u015aLAD<\/strong><\/p>\n\n\n\n

„Chc\u0119 by\u0107 lekarzem. Albo prawnikiem. Albo \u017co\u0142nierzem! Cokolwiek. P\u00f3jd\u0119 na uniwersytet” – Hamiz nie ma sprecyzowanych marze\u0144. Wie, \u017ce edukacja mo\u017ce go doprowadzi\u0107 wysoko, tam gdzie spe\u0142niaj\u0105 si\u0119 marzenia, do du\u017cego miasta, mo\u017ce p\u00f3\u017aniej do \u015bwiata bia\u0142ych. „Ile pieni\u0119dzy potrzebuj\u0119, \u017ceby dosta\u0107 si\u0119 do Polski? B\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 przyjecha\u0107 jak b\u0119d\u0119 mia\u0142 1000 dolar\u00f3w? A do Rosji?”<\/p>\n\n\n\n

Zaprzyja\u017ani\u0142em si\u0119 z Hamizem, nauczy\u0142em go kilku polskich s\u0142\u00f3w. Stale nosi\u0142em przy sobie gar\u015b\u0107 cukierk\u00f3w w kieszeni i je\u015bli dzieci by\u0142o mniej, to rozdawa\u0142em je, upewniaj\u0105c si\u0119 za ka\u017cdym razem, \u017ce dla nikogo nie braknie. Hamiz pilnowa\u0142 mnie ca\u0142ymi dniami, by\u0142 moim przewodnikiem po dzieci\u0119cym \u015bwiecie Buhemby, pokazywa\u0142 sw\u00f3j \u015bwiat i \u015bcie\u017cki, a dzieciom, kt\u00f3re s\u0142abiej m\u00f3wi\u0142y po angielsku t\u0142umaczy\u0142 kim jestem i sk\u0105d si\u0119 tutaj wzi\u0105\u0142em. Gdy pewnego razu zostali\u015bmy sami, zapyta\u0142em go o plany na przysz\u0142o\u015b\u0107. Lekarz, prawnik, kto\u015b kto mo\u017ce \u017cy\u0107 gdzie indziej i wyrwie si\u0119 z marazmu afryka\u0144skiej wsi. Da\u0142em mu jeszcze kilka cukierk\u00f3w, \u201etylko dla ciebie\u201d – powiedzia\u0142em – \u201ebo jeste\u015b moim ulubie\u0144cem. Nie m\u00f3w innym dzieciom, bo b\u0119d\u0105 zazdrosne\u201d – mrugn\u0105\u0142em do niego.<\/p>\n\n\n\n

Nast\u0119pnego dnia rano Hamiz czeka\u0142 na mnie przy furtce, \u201emam co\u015b dla ciebie\u201d – szepn\u0105\u0142 i zawo\u0142a\u0142 na bok, tak by inni nas nie widzieli. Z kieszeni wyj\u0105\u0142 cukierka, miejscowy przysmak. \u201eProsz\u0119, to dla ciebie, bo jeste\u015b moim ulubie\u0144cem\u201d. Jeden z najpi\u0119kniejszych prezent\u00f3w, jakie kiedykolwiek otrzyma\u0142em. <\/p>\n\n\n\n

SZKO\u0141A W BIATICE<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Biatika to niewielka, niemal odci\u0119ta od \u015bwiata wioska. Rude, nieutwardzone drogi klucz\u0105 pomi\u0119dzy wzg\u00f3rzami na p\u00f3\u0142noc od Serengeti, a na wsch\u00f3d od Musomy. Gdy spadnie deszcz, do wioski nie dojedzie zupe\u0142nie nikt – lekarz, listonosz czy ksi\u0105dz. Kilka lat temu powsta\u0142a tutaj misja, kolejna po Buitiamie, za\u0142o\u017cona przez zakon Zmartwychwsta\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rym na terenie Tanzanii kieruje Polak, Maciej Braun pochodz\u0105cy z Grodziska Wielkopolskiego.<\/p>\n\n\n\n

„Nie wiem jakie masz pogl\u0105dy i nie b\u0119d\u0119 wnika\u0142, ale w niedziel\u0119 jest msza \u015bwi\u0119ta, kt\u00f3r\u0105 prowadz\u0119, jeste\u015b na ni\u0105 serdecznie zaproszony” – wydaje si\u0119, \u017ce w dzisiejszym \u015bwiecie otwarto\u015b\u0107 umys\u0142u to coraz rzadziej spotykana cecha. „Gdy przyje\u017cd\u017ca\u0142em do Afryki by\u0142em ambitny. Chcia\u0142em nawraca\u0107, my\u015bla\u0142em, \u017ce to post\u0119puje wyk\u0142adniczo, \u017ce przede mn\u0105 pi\u0119kna historia. Potem my\u015bla\u0142em, \u017ce mo\u017ce nawr\u00f3c\u0119 chocia\u017c jedn\u0105 wie\u015b, potem, \u017ce mo\u017ce cho\u0107 jedn\u0105 osob\u0119. Dzi\u015b wiem, \u017ce to tak nie dzia\u0142a, ale jestem zadowolony z mojej pracy. Jest po prostu inna ni\u017c si\u0119 spodziewa\u0142em”.<\/p>\n\n\n\n

Szko\u0142a ufundowana zosta\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci przez rodzin\u0119 Kapic\u00f3w z Opola. Na budynkach widnieje podobizna Jana Paw\u0142a II i chocia\u017c ani szko\u0142y ani ca\u0142ej misji nie mo\u017cna nazwa\u0107 polsk\u0105, to posiada silne akcenty naszego kraju. Polskie rodziny zdalnie adoptuj\u0105 tutejsze dzieci, polskie firmy funduj\u0105 ubranka, przybory szkolne, r\u00f3\u017cnego rodzaju pomoc. <\/p>\n\n\n\n

„Rz\u0105d nie wspiera szk\u00f3\u0142, wr\u0119cz je zwalcza. Pa\u0144stwowe szko\u0142y s\u0105 likwidowane, dyktatorom nie s\u0105 potrzebni wykszta\u0142ceni obywatele. My nie dostajemy \u017cadnego wsparcia, dos\u0142ownie \u017cadnego, a wr\u0119cz rzuca nam si\u0119 k\u0142ody pod nogi”. Maciej oprowadza\u0142 mnie po hali sportowej w ca\u0142o\u015bci ufundowanej przez misj\u0119, prawdopodobnie najnowocze\u015bniejszej w kraju, z profesjonalnym boiskiem do pi\u0142ki no\u017cnej, o\u015bwietleniem, kortem do rocketballa i wieloma udogodnieniami. Standard, kt\u00f3ry nawet w Europie by\u0142by wysoki.<\/p>\n\n\n\n

Dzie\u0144 szko\u0142y zaczyna si\u0119 dla wi\u0119kszo\u015bci dzieci ju\u017c o 5 rano, poniewa\u017c te z dalszych wsi odebrane musz\u0105 by\u0107 szkolnymi autobusami. To dziesi\u0105tki dzieci z kilku rozrzuconych po okolicy wiosek. Trzy autobusy je\u017cd\u017c\u0105 po tym terenie jeszcze przed wschodem s\u0142o\u0144ca zbieraj\u0105c uczni\u00f3w nawet przez dwie godziny. Przed lekcjami odbywa si\u0119 apel, dzieci podzielone na klasy \u015bpiewaj\u0105 hymn szko\u0142y i og\u0142osze\u0144 od nauczycieli. <\/p>\n\n\n\n

Lekcje trwaj\u0105 w ciszy i skupieniu, a uczniowie pytani grzecznie podnosz\u0105 palec, gdy chc\u0105 odpowiedzie\u0107. R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy polsk\u0105 szko\u0142\u0105, a t\u0105 z Biatiki jest taka, \u017ce zg\u0142aszaj\u0105 si\u0119 wszystkie dzieci i pr\u00f3buj\u0105 odpowiedzie\u0107 na ka\u017cde pytanie, a gdy odpowiedz\u0105 \u017ale, nikt si\u0119 nie \u015bmieje, a nauczyciel nie gani, po prostu wskazuje kolejnego ucznia i czeka na dobr\u0105 odpowied\u017a.<\/p>\n\n\n\n

O godzinie 10 jest \u015bniadanie. Dla niekt\u00f3rych dzieci jest to pierwszy posi\u0142ek dnia – otrzymuj\u0105 kubek owsianki, a je\u015bli s\u0105 g\u0142odne – kolejny. Szko\u0142a posiada 7 klas nauczania podstawowego oraz 3 klasy przedszkola. Aby si\u0119 do niej dosta\u0107 trzeba spe\u0142ni\u0107 szereg do\u015b\u0107 prostych warunk\u00f3w, cho\u0107 w Afryce nawet to mo\u017ce by\u0107 problemem – chocia\u017cby fakt, \u017ce wymagany jest akt urodzenia. M\u0142odsze dzieci, w wieku przedszkolnym, nosz\u0105 szare uniformy, dzieci w podstaw\u00f3wce – bordowe. Nauka prowadzona jest w j\u0119zyku angielski, nie w suahili, ale znajomo\u015b\u0107 tego j\u0119zyka nie jest wymogiem przyj\u0119cia do plac\u00f3wki.<\/p>\n\n\n\n

Rodzicie nie musz\u0105 p\u0142aci\u0107 za szko\u0142\u0119, ale dobroczy\u0144cy z Europy mog\u0105 zdalnie adoptowa\u0107 wybrane dziecko i op\u0142aca\u0107 jego edukacj\u0119. Koszt jest niezwykle niski, bo to op\u0142ata rz\u0119du 70 euro rocznie za dziecko w przedszkolu oraz oko\u0142o 200 euro rocznie za starszaka, warunkiem jest jednak deklaracja op\u0142acania tej kwoty do ko\u0144ca nauki dziecka, a wiec odpowiednio na trzy oraz siedem lat. Misja dba o to, by darczy\u0144cy mieli wgl\u0105d w post\u0119py \u201eswoich\u201d dzieci, mog\u0105 je r\u00f3wnie\u017c odwiedzi\u0107, a Maciej wita wszystkich z otwartymi ramionami.<\/p>\n\n\n\n

Od godziny 13 w dw\u00f3ch turach podawany jest obiad. Nauczyciele wraz z wo\u017anymi nalewaj\u0105 dzieciom do miseczek jedzenia, najcz\u0119\u015bciej jest to mama\u0142yga z fasol\u0105. Uczniowie trzymaj\u0105c naczynia grzecznie ustawiaj\u0105 si\u0119 w kolejkach i p\u00f3\u017aniej w ciszy zajmuj\u0105 swoje miejsca w sto\u0142\u00f3wce.<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie dzieci w szkole maj\u0105 g\u0142owy ogolone na \u0142yso, taki jest wym\u00f3g w ca\u0142ym kraju, by nie rozprzestrzenia\u0142a si\u0119 wszawica. Rodzice maj\u0105 obowi\u0105zek goli\u0107 g\u0142owy swoim pociechom regularnie, je\u015bli natomiast zwlekaj\u0105 zbyt d\u0142ugo, w\u00f3wczas nauczyciel wycina dziecku pasek przez \u015brodek g\u0142owy w ramach przypomnienia, \u017ce te s\u0105 ju\u017c za d\u0142ugie i trzeba je skr\u00f3ci\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Wiele dzieci potrafi powiedzie\u0107 kilka s\u0142\u00f3w po polsku, poniewa\u017c by\u0142y odwiedzane przez r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w znad Wis\u0142y. Potrafi\u0105 nazwa\u0107 cz\u0119\u015bci cia\u0142a, fonetycznie wym\u0119czy\u0107 kilka piosenek oraz przybi\u0107 pi\u0105tk\u0119 krzycz\u0105c \u201e\u017c\u00f3\u0142wik, beczka i pi\u0105teczka\u201d. <\/p>\n\n\n\n

J\u0119zyk angielski poza granicami swojej ojczyzny nabiera nowego kszta\u0142tu. Zmienia si\u0119 akcent, pisownia, czasem nawet znaczenie s\u0142\u00f3w. Tanza\u0144ska forma angielskiego wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 tym, \u017ce s\u0142owa zmi\u0119kczane s\u0105 dodawaniem na ich ko\u0144cu samog\u0142oski \u201ei\u201d. Z drugiej strony utwardza si\u0119 liter\u0119 \u201eL\u201d i przekszta\u0142ca j\u0105 w \u201eR\u201d. W ten spos\u00f3b kraj mojego pochodzenia to nie Poland, chocia\u017c taka wci\u0105\u017c jest jego pisownia, a Porandi. Co ciekawe taka forma j\u0119zyka nauczana jest ju\u017c w szkole.<\/p>\n\n\n\n

\u015aLAD<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Znudzony taks\u00f3wkarz klepa\u0142 d\u0142o\u0144mi w kierownic\u0119 wystukuj\u0105c rytm lec\u0105cej w radiu piosenki. Wok\u00f3\u0142 nas mn\u00f3stwo aut i tuk-tuk\u00f3w, wszyscy bezsensownie tr\u0105bi\u0105, pr\u00f3buj\u0105c chyba wymusi\u0107 szybsz\u0105 zmian\u0119 \u015bwiat\u0142a na zielone.<\/p>\n\n\n\n

Przy oknie stan\u0119\u0142a kobieta. Kolorowa jak papu\u017cka, raczej m\u0142oda, do\u015b\u0107 \u0142adna, w bia\u0142o-b\u0142\u0119kitno-\u017c\u00f3\u0142tym turbanie i d\u0142ugiej sukni we wszystkich kolorach. Znad ramienia wygl\u0105da\u0142 jej ma\u0142y ch\u0142opczyk, musia\u0142 mie\u0107 mniej ni\u017c dwa lata, trzyma\u0142 r\u0105czk\u0119 w buzi i z ciekawo\u015bci\u0105 obserwowa\u0142 \u015bwiat. Zapuka\u0142a w szyb\u0119 i podnios\u0142a w g\u00f3r\u0119 ananas, zachwala\u0142a go przez chwil\u0119 patrz\u0105c na kierowc\u0119 i na mnie, pokazywa\u0142a, \u017ce to do jedzenia, \u017ce pyszne i \u017ce nie b\u0119dzie drogo. Kupcie prosz\u0119 – zdawa\u0142a si\u0119 m\u00f3wi\u0107 – tanio, b\u0119d\u0119 mie\u0107 na mleko dla dziecka, przecie\u017c nie \u017cebrz\u0119, pr\u00f3buj\u0119 uczciwie zarobi\u0107, to ananas, jest pyszny, we\u017acie go.<\/p>\n\n\n\n

Czerwone. Pomara\u0144czowe. Zielone. Odjechali\u015bmy. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

<\/use> <\/svg>Dictator, but good. Raport z Tanzanii.<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":514,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"footnotes":"","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false},"categories":[3],"tags":[20,10,22],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/WhatsApp-Image-2022-07-30-at-11.36.47.jpeg","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/497"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=497"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/497\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":565,"href":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/497\/revisions\/565"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/514"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=497"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=497"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.patrykszymanski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=497"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}